పంచవర్ష ప్రణాళికలకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన అంశాలు
| ప్రణాళిక (కాలం) | అధ్యక్షులు | ఉపాధ్యక్షులు | రూపకర్తలు | నమూనా | లక్ష్యం (GDP %) | సాధించింది (GDP %) | వ్యయం (కోట్లలో) | ప్రాధాన్యత |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1వ (1951-56) | జవహర్ లాల్ నెహ్రూ | గుల్జారీలాల్ నందా | ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య | హారడ్ అండ్ డోమర్ | 2.1 | 3.6 | 1960 | వ్యవసాయ రంగం |
| 2వ (1956-61) | జవహర్ లాల్ నెహ్రూ | వి.టి. కృష్ణమాచారి | మహలనోబిస్ | మహలనోబిస్ | 4.5 | 4.1 | 4672 | పారిశ్రామిక రంగం |
| 3వ (1961-66) | జవహర్ లాల్ నెహ్రూ | సి. యం. త్రివేది | అశోక్ మెహతా, పి.తాంబరం సేథ్ | అశోక్ మెహతా | 5.6 | 2.8 | 8577 | ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తిలో స్వయం సమృద్ధి |
| 4వ (1969-74) | ఇందిరాగాంధీ | డి.ఆర్. గాడ్గిల్ | డి.ఆర్. గాడ్గిల్ | అశోక్ రుద్ర, అలెన్ మన్నె | 5.7 | 3.3 | 15779 | స్థిరత్వంతో కూడిన వృద్ధి, ఆర్థిక స్వాలంబన |
| 5వ (1974-79) | ఇందిరాగాంధీ | పి.ఎన్. హక్సర్ | డి.పి. ధర్ | – | 4.4 | 4.8 | 39426 | పేదరిక నిర్మూలన మరియు గార్బీ హఠావో |
| 6వ (1980-85) | ఇందిరాగాంధీ | ఎస్.బి. చవాన్ (1980-81), నారాయణ్ దత్ తివారీ (1981-84) | లక్డావాలా | – | 5.2 | 5.7 | 109290 | ఆర్థిక స్వావలంబన, పేదరిక నిర్మూలన |
| 7వ (1985-90) | రాజీవ్ గాంధీ | మన్మోహన్ సింగ్ | పి.వి.ఆర్ రావు (ప్రణాళిక సంఘం కార్యదర్శి) | – | 5.0 | 6.0 | 218730 | ఆహారం, పని, ఉత్పాదకత |
| 8వ (1992-97) | పి.వి. నరసింహారావు | ప్రణబ్ ముఖర్జీ | ప్రణబ్ ముఖర్జీ | జాన్.డబ్ల్యూ మిల్లర్ | 5.6 | 6.8 | 485460 | మానవ వనరుల అభివృద్ధి |
| 9వ (1997-2002) | ఐ.కె. గుజ్రాల్ | మధు దండావతే | మధు దండావతే | – | 6.5 | 5.4 | 941041 | సామాజిక న్యాయం, సమానత్వంతో కూడిన వృద్ధి |
| 10వ (2002-07) | వాజ్ పేయి | కె.సి. పంత్ | కె.సి. పంత్ | – | 8.0 | 7.6 | 1618460 | సామాజిక న్యాయం, సమానత్వం |
| 11వ (2007-12) | మన్మోహన్ సింగ్ | ఎం.అహ్లువాలియా | ఎం.అహ్లువాలియా | – | 9.0 | 7.8 | 3644718 | వేగవంతమైన మరియు మరింత సమ్మిళిత వృద్ధి |
| 12వ (2012-17) | మన్మోహన్ సింగ్ | ఎం.అహ్లువాలియా | ఎం.అహ్లువాలియా | – | 8.0 | – | 7669807 | వేగవంతమైన, సుస్థిర మరియు సమ్మిళిత వృద్ధి |
| ముఖ్య గమనికలు: |
- భారతదేశంలో మొట్టమొదటి ప్రణాళికా సంఘం అధ్యక్షుడు జవహర్ లాల్ నెహ్రూ, చివరి ప్రణాళికా సంఘం అధ్యక్షుడు నరేంద్ర మోడీ.
- 1966-69 మధ్య కాలాన్ని “ప్రణాళికా విరామ కాలం” (Plan Holiday) గా పిలుస్తారు.
- ప్రపంచంలో నిరంతర ప్రణాళికలను మొదటిసారిగా పరిచయం చేసిన వ్యక్తి గున్నార్ మిర్థాల్.
- జనవరి 1, 2015న ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog) ఏర్పడింది.
- ముఖ్యమైన గమనికలు (Notes)
- నాయకత్వం మరియు నిర్మాణం
- మొదటి మరియు చివరి అధ్యక్షులు: భారతదేశ ప్రణాళికా సంఘం (Planning Commission) మొదటి అధ్యక్షుడు జవహర్ లాల్ నెహ్రూ. చివరి అధ్యక్షుడు నరేంద్ర మోడీ.
- ఉపాధ్యక్షులు: మొదటి ఉపాధ్యక్షుడు గుల్జారీలాల్ నందా. చివరి ఉపాధ్యక్షుడు మాంటెక్ సింగ్ అహ్లువాలియా.
- ప్రణాళికల లక్ష్యం: ప్రణాళికలు “ఉమ్మడి జాబితా” (Concurrent List) లో కలవు.
- కీలక సంఘటనలు మరియు మార్పులు
- ప్రణాళికా విరామం (Plan Holiday): మూడవ పంచవర్ష ప్రణాళిక (1961-66) విఫలం కావడంతో, 1966-69 మధ్య కాలాన్ని “వార్షిక ప్రణాళికలు” అమలు చేసిన కాలంగా లేదా “ప్రణాళికా సెలవు” (Plan Holiday) గా ప్రకటించారు.
- పేదరిక నిర్మూలన: నాలుగవ ప్రణాళిక (1969-74) కాలంలో ఇందిరాగాంధీ “గరీబీ హఠావో” అనే నినాదాన్ని ఇచ్చారు.
- ముందుగానే ముగిసిన ప్రణాళిక: ఐదవ ప్రణాళిక (1974-78) ఒక సంవత్సరం ముందుగానే ముగించబడిన ఏకైక ప్రణాళిక.
- నిరంతర ప్రణాళికలు (Rolling Plans): జనతా ప్రభుత్వం 1978-80 మధ్య కాలంలో నిరంతర ప్రణాళికలను అమలులోకి తీసుకువచ్చింది. వీటిని ప్రపంచంలో మొదటిసారిగా పరిచయం చేసిన వ్యక్తి గున్నార్ మిర్థాల్.
- సంస్థాగత మార్పు (నీతి ఆయోగ్)
- అత్యంత విజయవంతమైన ప్రణాళికలు: భారత ప్రణాళికా సంస్కరణలలో 1వ మరియు 8వ ప్రణాళికలు అత్యంత విజయవంతమైనవి.
- నీతి ఆయోగ్ ఏర్పాటు: 2015, జనవరి 1న 65 సంవత్సరాల ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో “నీతి ఆయోగ్” (NITI Aayog) ఏర్పడటంతో ప్రణాళికా సంఘం రద్దు చేయబడింది.
అదనపు సమాచారం:
చిత్రం చివరలో “ధరల పెరుగుదల శాతంలో తక్కువ 13%” అనే చిన్న ముక్క కూడా కనిపిస్తోంది, ఇది ప్రణాళికల విజయానికి సంబంధించిన ఒక గణాంకం.
