Lesson 1: ప్రాచీన ఆంధ్రదేశ చరిత్ర

శాతవాహనులు

• సాహిత్యం: ‘కవివత్సలుడు’ అనే బిరుదు పొందిన 17వ శాతవాహన రాజు ‘హాలుడు’ ప్రాకృత భాషలో ఏడు వందల గాథలతో “గాథాసప్తశతి” (లేదా సత్తసై) అనే గ్రంథాన్ని సంకలనం చేశాడు.
• ఆధారాలు: శాతవాహనుల సాంఘిక, సాంస్కృతిక చరిత్రను తెలిపే అతి ముఖ్యమైన శాసన ఆధారం – అమరావతి శిల్పాలు.

ఇక్ష్వాకులు మరియు పల్లవులు

• విజయపురి పతనం: పల్లవరాజు సింహవర్మ విజయపురిపై దండెత్తి ఇక్ష్వాక రాజు రుద్రపురుష దత్తుని ఓడించి, ఇక్ష్వాక వంశాన్ని తుదముట్టించినట్లు ‘మంచికల్లు శాసనం’ చెబుతోంది.
• పల్లవ పాలన: ఇక్ష్వాకుల తర్వాత విజయపురిని పల్లవులు పాలించారని శివస్కంద వర్మ వేయించిన ‘మైదవోలు శాసనం’ తెలియజేస్తోంది.

విష్ణుకుండినులు

• ఆర్థిక స్థితి: ఇక్ష్వాకుల అనంతరం వీరు నాణేలు ముద్రించారు. నాటి దేశీ ఆర్థిక స్థితి క్షీణించిందని చెప్పేందుకు నిదర్శనంగా వీరు రాగి మలాము చేసిన ఇనుము (చవకబారు లోహాలు) నాణేల తయారీకి వాడారు.
• హిందూ గుహాలయాలు: ఆంధ్ర చరిత్రలో తొలి హిందూ గుహాలయాలు నిర్మించింది వీరే. (ఉదా: విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రి, మొగల్రాజపురం, ఉండవల్లి లోని నాలుగు అంతస్థుల అనంతశయన స్వామి ఆలయం, భైరవకోన).

---

Lesson 2: మధ్యయుగ ఆంధ్రదేశ చరిత్ర & సాహిత్యం

వేంగి చాళుక్యులు – భాషాభివృద్ధి

• శాసనాలు: సంస్కృతం రాజభాషగా ఉన్నప్పటికీ తెలుగు కూడా అభివృద్ధి చెందింది. పాండరంగడి అద్దంకి శాసనం, గుణగ విజయాదిత్యుడి సీసలి శాసనం, యుద్ధమల్లుడి బెజవాడ శాసనాలు పద్యరూపంలో ఉన్నాయి.
• సాహిత్య ఆరంభం: ఆదికవి నన్నయ (రాజరాజనరేంద్రుడి ఆస్థాన కవి) మహాభారతంలోని మొదటి రెండున్నర పర్వాలను చంపూ కావ్య శైలిలో ఆంధ్రీకరించాడు. దీనికి నారాయణభట్టు సహాయం చేశాడు (ఇతనికి నందంపూడి అగ్రహారం దానంగా దక్కింది).
• గణిత శాస్త్రం: మహావీరాచార్యుని “గణిత సారసంగ్రహం”ను పావులూరి మల్లన్న తెలుగులో రచించాడు. దీనికిగాను రాజరాజ నరేంద్రుడు “నవఖండవాడ” అగ్రహారం దానం చేశాడు.

కాకతీయులు

• సామాజిక స్థితి: పాలకులందరూ శూద్రులు కావడంతో మతం, రాజకీయాలు బ్రాహ్మణేతరంగా పరిణమించాయి. ఈ కాలాన్ని ‘శూద్రుల స్వర్ణయుగం’ అంటారు.

కొండవీటి రెడ్డి రాజులు

• పన్నులు – పతనం: రెడ్డి రాజులలో చివరివాడైన రాచవేమారెడ్డి పురిటి సుంకం, పొయ్యి సుంకం వంటి పన్నులు విధించి ప్రజాకంటకుడై ‘సవరం ఎల్లయ్య’ అనే బలిజ నాయకుడి చేతిలో వధించబడ్డాడు.

పల్నాటి యుద్ధం (కారెంపూడి యుద్ధం)

• నేపథ్యం: బ్రహ్మనాయని (మలిదేవుని పక్షం – కలచుర్యుల మద్దతు) మరియు నాగమ్మ (నలగాముని పక్షం – కాకతీయులు, హెయసాలులు, కోటరాజుల మద్దతు) మధ్య కారెంపూడి దగ్గర యుద్ధం జరిగింది. ఇందులో నలగాముని పక్షం విజయం సాధించింది.

విజయనగర సామ్రాజ్యం

• వినోదాలు: వీరి కాలంలో గ్రామీణ వినోదాల్లో యక్షగానం, తోలుబొమ్మలాట, వసంతోత్సవాలు ముఖ్యమైనవి.

---

Lesson 3: ఆధునిక ఆంధ్రదేశ చరిత్ర (బ్రిటిష్ పాలన & ఉద్యమాలు)

బ్రిటిష్ ఆక్రమణలు – యుద్ధాలు

• ఉత్తర సర్కారుల ఆక్రమణ: 1765లో మొఘల్ చక్రవర్తి 2వ షా ఆలం ఫర్మానా ఇచ్చినప్పటికీ నిజాం అలీ నిరాకరించాడు. దుబాసీ కాండ్రేగుల జోగి పంతులు మధ్యవర్తిత్వంతో గొల్లపూడి సైనికుల జీతభత్యాల కోసం 15 లక్షలు ఇప్పించి ఉత్తర సర్కారులను (1766లో) ఆంగ్లేయులకు ఇప్పించాడు. గుంటూరు సర్కారు 1788 సెప్టెంబర్ 18న ఆంగ్లేయుల వశమైంది.
• బొబ్బిలి యుద్ధం (1757): విజయరామరాజు, ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ సహాయంతో బొబ్బిలిని ముట్టడించాడు. బొబ్బిలి జమీందారు పెదరంగారావు వధించబడ్డాడు. ప్రతీకారంగా తాండ్రపాపారాయుడు విజయరామరాజును హతమార్చాడు.

కరువులు (Famines)

• డొక్కల కరువు: 1833లో గుంటూరు జిల్లాలో సంభవించిన తీవ్రమైన కరువును కెప్టెన్ వాల్టర్ కాంప్ బెల్ వర్ణించాడు.
• ఇతర కరువులు: 1805-07 (ఆంధ్ర అంతటా), 1811 (నెల్లూరు). కంపెనీ కాలంలో మొత్తం 11 కరువులు వచ్చాయి.

రైతు మరియు సాంఘిక ఉద్యమాలు

• ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా: ‘భారత రైతాంగ ఉద్యమ పిత’. 1933-36లో వెంకటగిరి, 1938-40లో మందస జమీందార్లకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమాలు చేశాడు. 1934లో నిదుబ్రోలులో రైతు శిక్షణా కేంద్రం స్థాపించాడు. 1951లో కృషికార్ లోక్ పార్టీ స్థాపించాడు.
• కందుకూరి వీరేశలింగం: 1897లో రాజమండ్రిలో ‘ప్రార్థనా సమాజం’ స్థాపించి స్త్రీ విద్య, వితంతు పునర్వివాహాలకు కృషి చేశాడు.

---

Lesson 4: కళలు, వాస్తుశిల్పం, సంస్కృతి

బౌద్ధ స్థూపాలు

• అమరావతి స్థూపం: కృష్ణానది తీరాన గుంటూరు జిల్లాలో ‘దీపాలదిన్నె’ వద్ద ఉంది. 1797లో కల్నల్ మెకంజి కనుగొన్నాడు. బుద్ధుని జీవిత ఘట్టాలకు ప్రతీకగా వేదికలపై ఐదు “ఆయక స్తంభాలు” ఉంటాయి. దీనికి వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు అమరావతి అని పేరు పెట్టాడు.

దేవాలయాలు

• రామప్ప దేవాలయం: కాకతీయ గణపతి దేవుడి సేనాని “రేచర్ల రుద్రుడు” 1213లో పాలంపేటలో నిర్మించాడు. నక్షత్రాకృతిలో ఉండే ఈ ఆలయ రూపశిల్పి రామప్ప.

సాహిత్యం మరియు సంగీతం

• తాళ్లపాక తిమ్మక్క: ‘సుభద్ర కళ్యాణం’ & ‘అష్టమహిషి కళ్యాణం’ ఈమె రచనలు.
• త్యాగరాజ స్వామి: ప్రసిద్ధ వాగ్గేయకారుడు. 24 వేల కీర్తనలు, ప్రహ్లాద విజయం, నౌకా విజయం రచించాడు. కర్ణాటక సంగీతానికి ‘పంచరత్న కృతులు’ సమకూర్చాడు.
• నృత్యం: రుక్మిణీ అరుండేల్ ‘కురవంజి’ (తమిళనాడుకు చెందిన జానపద నృత్య-నాటకం) నృత్య కళాకారిణి.

నౌకా నిర్మాణం

• ఓడరేవులు: 16, 17 శతాబ్దాలలో నర్సాపురం, భీమిలిపట్నం, మచిలీపట్నంలో నౌకా నిర్మాణ ప్రక్రియ చురుకుగా సాగింది.

---

Lesson 5: ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయాలు & ఉద్యమాలు

రాష్ట్ర ఆవిర్భావం మరియు ఉద్యమాలు

• పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం: 1956 ఫిబ్రవరి 20న తెలంగాణకు రక్షణలు కల్పిస్తూ జరిగింది.
• జై ఆంధ్ర ఉద్యమం: పి.వి. నరసింహారావు సీఎం (1971) గా ఉన్నప్పుడు ముల్కీ నిబంధనలపై సుప్రీంకోర్టు తీర్పు కారణంగా ఉద్భవించింది. దీని తీవ్రతతో 1973 జనవరి 18న ఆయన రాజీనామా చేశారు.
• ఆరు సూత్రాల పథకం: 32వ రాజ్యాంగ సవరణ (1974 జూలై 1 నుండి అమలు) ద్వారా ప్రకరణ 371 D, 371 E లను చేర్చి ఆరు సూత్రాల పధకాన్ని ప్రకటించారు.

ముఖ్యమంత్రులు

• భవనం వెంకట్రామిరెడ్డి: శాసనమండలి నుండి ముఖ్యమంత్రిగా ఎన్నికైన మొదటి వ్యక్తి (1982). ఈయన కాలంలోనే ఎన్.టి. రామారావు తెలుగుదేశం పార్టీని స్థాపించారు.

---

Lesson 6: భౌగోళిక & నీటిపారుదల అంశాలు

భౌగోళికాంశాలు

• ప్రాచీన శిలలు: దేశంలో అతి ప్రాచీన శిలలు ‘ధార్వార్ శిలలు’. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కడప శిలలు వీటి అవశేషాల వలనే ఏర్పడ్డాయి.

ప్రాజెక్టులు & కాలువలు

• పోలవరం ప్రాజెక్టు: మొదట్లో సర్ సొంటి వెంకట రామమూర్తి దీనికి ‘శ్రీరామపాదసాగర్’ అని పేరు పెట్టారు. 1941లో ఇంజనీర్ వెంకట కృష్ణ అయ్యర్ రూపకల్పన చేశారు.
• బకింగ్ హామ్ కాలువ: కోరమాండల్ తీరం వెంట 420 కి.మీల పొడవున (ఏపీలో 257 కి.మీ) విస్తరించి ఉంది. 1806లో ఆంగ్లేయులు కట్టించిన ఈ కాలువ జాతీయ జలమార్గం-4 లో భాగం. 1876, 1878 కరువుల్లో జలరవాణాకు ఉపయోగపడి దక్షిణ భారతావనిని కాపాడింది.